Laboratoriya ishi №13 — O'tkazgichlarni ulash usullari

1. Qurilmadan foydalanish yo'riqnomasi

Tajribani boshlashdan oldin jihozlar va xavfsizlik qoidalari bilan tanishing.

Kerakli jihozlar

Tok manbai
Turli qarshilikli rezistorlar
Milliampermetr
Voltmetr
Kalit
Ulovchi simlar

Xavfsizlik qoidalari

Elektr zanjiri faqat o'qituvchi ruxsati bilan yig'iladi.
Qurilma yig'ishda kalit ochiq holatda bo'lishi kerak.
Tok manbai kuchlanishi belgilangan qiymatdan oshirilmaydi.
Simlarning yalang'och qismlariga qo'l tekkizmaslik kerak.
Qisqa tutashuv hosil qilinmasligi lozim.
Tajriba tugagach kalit uziladi va tok manbai o'chiriladi.

2. Nazariy qism

Uch xil ulash usuli va ularning qonuniyatlari.

A. Ketma-ket ulash

I = I₁ = I₂

U = U₁ + U₂

R = R₁ + R₂

Umumiy qarshilik ortadi.

B. Parallel ulash

U = U₁ = U₂

I = I₁ + I₂

1R = 1R₁ + 1R₂

Umumiy qarshilik kamayadi.

C. Aralash ulash

R = R₁ + R₂·R₃R₂+R₃

Ketma-ket va parallel qismlar alohida tahlil qilinadi.

3. Ishni bajarish tartibi

Har bir ulash usuli uchun zanjirni ulang, kuchlanishni tanlang, o'lchovlarni qayd eting.

Elektr zanjiri

K — zanjirni ulash/uzish. Holat: uzilgan

Tok manbai — kuchlanishni tanlang

o'chiq

O'lchov asboblari

U = 0.00 V

I = 0.0 mA

Barcha o'qishlar

0 ta

Ketma-ket ulash — jadval

№	U₁,V	I₁,mA	R₁,Ω	U₂,V	I₂,mA	R₂,Ω	U_AB,V	I,mA
Kalitni ulang, kuchlanish tanlang va «Qayd etish» bosing.

Parallel ulash — jadval

№	U,V	I,mA	R_p,Ω	U₁,V	I₁,mA	R₁,Ω	U₂,V	I₂,mA	R₂,Ω
Kalitni ulang, kuchlanish tanlang va «Qayd etish» bosing.

Aralash ulash — jadval

№	U,V	I,mA	R,Ω	U₁,V	I₁,mA	R₁,Ω	U₂,V	I₂,mA	R₂,Ω	U₃,V	I₃,mA	R₃,Ω
Kalitni ulang, kuchlanish tanlang va «Qayd etish» bosing.

4. Mustaqil hisoblash

Har bir rejimda zanjirni boshqarib o'lchovlarni oling va barcha hisob-kitobni mustaqil bajaring.

Elektr zanjiri

K ustiga bosing. Holat: uzilgan

Tok manbai — kuchlanish

o'chiq

O'lchov asboblari

U = 0.00 V

I = 0.0 mA

Barcha o'qishlarni pastdagi jadvalga o'zingiz yozing.

A. Ketma-ket ulash jadvali

№	U₁,V	I₁,mA	U₂,V	I₂,mA	U_AB,V	I,mA
1
2
3

Tekshiring: I₁ ≈ I₂ ≈ I? U₁ + U₂ ≈ U_AB?

B. Parallel ulash jadvali

№	U,V	I,mA	I₁,mA	I₂,mA
1
2
3

Tekshiring: I₁ + I₂ ≈ I? U barcha tarmoqlarda bir xilmi?

C. Aralash ulash jadvali

№	U,V	I,mA	U₁,V	U₂,V	I₂,mA	I₃,mA
1
2
3

Tekshiring: I₂ + I₃ ≈ I?

4. Nazorat savollari

Quyidagi savollarga avval mustaqil javob bering, so'ngra namunaviy javob bilan solishtiring.

1O'tkazgichlar ketma-ket ulanganda qaysi fizik kattalik bir xil bo'ladi?▼

Namunaviy javobKetma-ket ulashda zanjirning barcha qismlaridan bir xil tok kuchi o'tadi: I = I₁ = I₂. Bu tok zanjir uzluksiz bo'lgani uchun barcha joyda teng.

2Ketma-ket ulangan o'tkazgichlarning umumiy kuchlanishi nimaga teng?▼

Namunaviy javobUmumiy kuchlanish alohida o'tkazgichlardagi kuchlanishlar yig'indisiga teng: U = U₁ + U₂. Ya'ni har bir rezistor o'ziga to'g'ri keladigan kuchlanish ulushini oladi.

3O'tkazgichlar parallel ulanganda qaysi fizik kattalik bir xil bo'ladi?▼

Namunaviy javobParallel ulashda barcha tarmoqlardagi kuchlanish bir xil bo'ladi: U = U₁ = U₂. Bu sababli har bir tarmoqda tok kuchi uning qarshiligiga teskari proporsional taqsimlanadi.

4Parallel ulashda umumiy tok kuchi qanday aniqlanadi?▼

Namunaviy javobUmumiy tok kuchi tarmoqlardagi tok kuchlarining yig'indisiga teng: I = I₁ + I₂. Tok tugundan tarmoqlarga taqsimlanib, yana birlashadi.

5O'tkazgichlar ketma-ket ulanganda ampermetr zanjirga qanday ulanadi?▼

Namunaviy javobAmpermetr zanjirga har doim ketma-ket ulanadi. Ketma-ket ulashda tok kuchi zanjirning barcha joyida bir xil bo'lgani uchun, ampermetrni istalgan joyga ketma-ket ulash mumkin.

6Voltmetr zanjirga qanday ulanadi?▼

Namunaviy javobVoltmetr kuchlanishi o'lchanayotgan zanjir qismiga parallel ulanadi. Masalan, R₁ dagi kuchlanishni o'lchash uchun voltmetr R₁ ning ikkala uchiga ulanadi.

7Ketma-ket ulashda umumiy qarshilik qanday topiladi?▼

Namunaviy javobKetma-ket ulashda umumiy qarshilik alohida qarshiliklarning yig'indisiga teng: R = R₁ + R₂ + ... Demak, umumiy qarshilik har bir alohida qarshilikdan katta bo'ladi.

8Parallel ulashda umumiy qarshilik qanday aniqlanadi?▼

Namunaviy javobParallel ulashda umumiy qarshilikning teskarisi alohida qarshiliklarning teskarilarining yig'indisiga teng: 1/R = 1/R₁ + 1/R₂. Ikkita rezistor uchun: R = R₁·R₂/(R₁+R₂). Umumiy qarshilik har bir alohida qarshilikdan kichik bo'ladi.

← Barcha laboratoriya ishlari

O'tkazgichlarni ketma-ket, parallel va aralash ulash